لعاب و عیوب لعاب

انواع لعاب سرامیک؛ دسته‌بندی لعاب مات، براق، شفاف و اوپک

انواع لعاب سرامیک؛ دسته_بندی لعاب مات، براق، شفاف و اوپک - اشکان پارت آفرین

لعاب یکی از اجزای مهم در تولید ظروف چینی و محصولات سرامیکی است که نقش قابل‌توجهی در ظاهر، رنگ، شفافیت و ویژگی‌های سطحی محصول نهایی دارد. لعاب‌ها را می‌توان بر اساس معیارهای مختلفی از جمله ترکیب اکسیدی، دمای پخت و نوع کاربرد دسته‌بندی کرد.

یکی دیگر از روش‌های مهم تقسیم‌بندی انواع لعاب سرامیک، بررسی رفتار نور هنگام برخورد با سطح لعاب و عبور از آن است. این روش به ما کمک می‌کند تا ویژگی‌های ظاهری لعاب‌ها و پدیده‌های فیزیکی مرتبط با آن‌ها را بهتر درک کنیم.

بر این اساس، لعاب‌های سرامیکی از سه جنبه اصلی بررسی می‌شوند: بازتاب نور، عبور نور و جذب نور. شناخت این ویژگی‌ها، تفاوت میان لعاب مات، براق، شفاف، اوپک و رنگی را مشخص می‌کند.

رفتار نور در لعاب سرامیک چگونه است؟

هنگامی که نور به سطح یک لایه لعاب برخورد می‌کند، سه پدیده اصلی اتفاق می‌افتد:

  1. بازتاب نور (Reflection): بخشی از نور برخوردکننده از سطح لعاب بازتاب می‌شود. به این پدیده انعکاس نور نیز گفته می‌شود.
  2. جذب نور (Absorption): بخشی از نور پس از ورود به لایه شیشه‌ای لعاب و هنگام عبور از آن جذب می‌شود.
  3. عبور نور (Transmission): بخشی از نور پس از عبور از لایه لعاب، از سمت دیگر آن خارج می‌شود.

نور هنگام ورود به لایه شیشه‌ای لعاب و خروج از آن نیز ممکن است دچار شکست شود؛ زیرا ضریب شکست محیط‌ها متفاوت است.

میزان بازتاب، جذب و عبور نور، تأثیر مستقیمی بر ظاهر نهایی لعاب دارد و مبنای دسته‌بندی نوری لعاب‌های سرامیکی است.

شکل ۱. نمایش بازتاب، جذب و عبور نور هنگام برخورد با لایه لعاب

۱. انواع لعاب سرامیک از نظر بازتاب نور

یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده ظاهر لعاب سرامیک، نحوه بازتاب نور از سطح آن است. بر اساس این ویژگی، لعاب‌ها به دو گروه اصلی لعاب براق و لعاب مات تقسیم می‌شوند.

لعاب براق (Glossy Glaze) چیست؟

در لعاب براق، سطح لعاب نسبتاً صاف و صیقلی است. هنگامی که دسته‌ای از پرتوهای نور به این سطح برخورد می‌کند، بخش قابل‌توجهی از نور به‌صورت منظم بازتاب می‌شود.

به همین دلیل، سطح لعاب درخشان به نظر می‌رسد و در شرایط مناسب، تصویر محیط اطراف بر روی آن مشاهده می‌شود.

در واقع، هرچه سطح لعاب از نظر نوری صاف‌تر باشد، انعکاس منظم نور بیشتر خواهد بود و ظاهر براق‌تری ایجاد می‌شود.

شکل ۲. بازتاب منظم نور از سطح صاف لعاب براق

لعاب مات (Matte Glaze) چیست؟

لعاب مات برخلاف لعاب براق، انعکاس آینه‌ای کمتری دارد. در این نوع لعاب، به دلیل ویژگی‌های سطحی و ساختاری، پرتوهای نور بیشتر به‌صورت پراکنده بازتاب می‌شوند.

هنگامی که سطح لعاب ناصاف باشد، دسته پرتوهای نور به شکل منظم بازتاب نمی‌شود و در نتیجه، سطح لعاب ظاهر مات پیدا می‌کند.

در سطح یک لعاب براق مناسب، تصویر محیط اطراف می‌تواند به‌خوبی مشاهده شود؛ اما در لعاب مات، تصویر واضحی از محیط بر روی سطح تشکیل نمی‌شود.

بنابراین، تفاوت اصلی لعاب مات و براق در نوع بازتاب نور و میزان درخشندگی سطح است.

شکل ۳. بازتاب پراکنده نور از سطح لعاب مات

۲. انواع لعاب سرامیک از نظر عبور نور

یکی دیگر از روش‌های دسته‌بندی لعاب‌ها، بررسی میزان عبور نور از لایه لعاب است.

از این نظر، لعاب‌های سرامیکی به دو گروه اصلی لعاب شفاف یا ترانسپارنت و لعاب اوپک یا کدر تقسیم می‌شوند.

لعاب شفاف یا ترانسپارنت (Transparent Glaze) چیست؟

لعاب شفاف نوعی لعاب سرامیکی است که نور می‌تواند از آن عبور کند. در نتیجه، سطح و رنگ بدنه زیر لعاب قابل مشاهده خواهد بود.

به همین دلیل، در محصولاتی که از لعاب شفاف استفاده می‌شود، ویژگی‌های ظاهری بدنه سرامیکی نیز در نمای نهایی محصول نقش دارند.

لعاب شفاف می‌تواند بی‌رنگ یا رنگی باشد. برای مثال، در بسیاری از ظروف چینی از لعاب براق، شفاف و بی‌رنگ استفاده می‌شود.

لعاب اوپک (Opaque Glaze) چیست؟

لعاب اوپک یا لعاب کدر، نوعی لعاب است که نور به مقدار قابل‌توجهی از آن عبور نمی‌کند و در نتیجه، سطح زیرین لعاب پوشانده می‌شود.

یکی از مهم‌ترین دلایل ایجاد این ویژگی، وجود ذراتی در ساختار لعاب است که نور را پراکنده می‌کنند.

هنگامی که نور وارد لایه لعاب می‌شود، برخورد آن با این ذرات باعث پراکندگی نور در جهت‌های مختلف می‌شود. در نتیجه، میزان نور عبوری کاهش پیدا می‌کند و لعاب قدرت پوشانندگی بیشتری خواهد داشت.

این ذرات معمولاً در ابعاد بسیار ریز هستند و در متن اصلی به ذراتی با اندازه کمتر از ۵ میکرون اشاره شده است. البته قدرت کدرکنندگی صرفاً به کوچک‌تر بودن ذرات وابسته نیست و اندازه بهینه آن به نوع ماده و شرایط ساختار لعاب بستگی دارد.

نقش اوپاسیفایرها در لعاب اوپک

به موادی که با پراکنده کردن نور باعث افزایش کدری لعاب می‌شوند، اوپاسیفایر (Opacifier) یا ماده کدرکننده گفته می‌شود.

یکی از شناخته‌شده‌ترین مواد مورد استفاده در این زمینه، زیرکن است.

اندازه ذرات، توزیع دانه‌بندی و میزان استفاده از ماده کدرکننده، بر قدرت پوشانندگی لعاب اثر می‌گذارد. ازاین‌رو، اختلاف قیمت لعاب‌های اوپک می‌تواند تا حد زیادی به ویژگی‌های ماده اوپک‌کننده، دانه‌بندی آن و میزان پوشانندگی ایجادشده بستگی داشته باشد.

شکل ۴. پراکندگی نور در لایه لعاب اوپک توسط ذرات کدرکننده

۳. انواع لعاب سرامیک از نظر جذب نور و رنگ

سومین روش دسته‌بندی لعاب‌های سرامیکی، بررسی جذب نور و تأثیر آن بر رنگ مشاهده‌شده است.

نور مرئی از طول موج‌های مختلفی تشکیل شده است. هنگامی که نور به یک سطح برخورد می‌کند، ممکن است بخشی از طول موج‌های آن جذب شود و بخش باقی‌مانده به چشم بیننده برسد.

در این شرایط، رنگ مشاهده‌شده به طول موج‌هایی بستگی دارد که از سطح بازتاب می‌شوند یا از لایه شفاف عبور می‌کنند.

مکانیسم‌های جذب نور در لعاب‌های سرامیکی متنوع هستند و بررسی کامل آن‌ها به مطالعه تخصصی‌تری نیاز دارد؛ اما می‌توان مفهوم آن را با چند مثال ساده توضیح داد.

چرا بعضی سطوح سفید یا سیاه دیده می‌شوند؟

اگر تمام طول موج‌های طیف مرئی به میزان تقریباً یکسان و زیاد از سطحی بازتاب شوند، آن سطح معمولاً سفید دیده می‌شود.

در مقابل، اگر بیشتر نور مرئی توسط سطح جذب شود و مقدار بسیار کمی از آن به چشم برسد، سطح سیاه یا بسیار تیره دیده خواهد شد.

بنابراین، میزان جذب و بازتاب نور نقش تعیین‌کننده‌ای در رنگ ظاهری سطح دارد.

شکل ۵. بازتاب طول موج‌های مختلف نور مرئی از سطح

علت رنگی دیده‌شدن لعاب شفاف چیست؟

در لعاب‌های شفاف رنگی، همه طول موج‌های نور به یک اندازه عبور نمی‌کنند.

برای مثال، ممکن است هنگام عبور نور سفید از یک لایه شیشه‌ای، بخش عمده طول موج‌های مرئی جذب شوند و نور سبز بیشتر از سایر رنگ‌ها عبور کند.

در چنین شرایطی، شیشه یا لعاب شفاف به رنگ سبز دیده خواهد شد.

این مثال نشان می‌دهد که رنگ لعاب شفاف می‌تواند در اثر جذب انتخابی طول موج‌های نور ایجاد شود.

شکل ۶. عبور انتخابی نور سبز از یک لایه شیشه‌ای رنگی

تفاوت لعاب رنگی و بی‌رنگ چیست؟

لعاب رنگی دارای عواملی است که باعث جذب انتخابی بخشی از طیف نور مرئی می‌شوند و در نتیجه، رنگ مشخصی ایجاد می‌کنند.

در مقابل، لعاب بی‌رنگ به‌خودی‌خود رنگ قابل‌توجهی به محصول اضافه نمی‌کند.

اگر لعاب بی‌رنگ و شفاف باشد، رنگ بدنه سرامیکی از زیر آن قابل مشاهده است. اما اگر لعاب بی‌رنگ و اوپک باشد، می‌تواند ظاهری سفید یا شیری ایجاد کند.

۴. ترکیب ویژگی‌های نوری در انواع لعاب سرامیک

یکی از نکات مهم در شناخت لعاب‌های سرامیکی این است که ویژگی‌های بازتاب، عبور و جذب نور می‌توانند به‌صورت هم‌زمان در یک لعاب وجود داشته باشند.

برای مثال، یک لعاب ممکن است در عین مات بودن، اوپک و رنگی نیز باشد. در چنین حالتی، سه ویژگی زیر را خواهد داشت:

  • تصویر محیط اطراف به‌صورت واضح در سطح آن دیده نمی‌شود.
  • رنگ بدنه سرامیکی زیر لعاب پوشانده می‌شود.
  • سطح لعاب دارای رنگ مشخصی است.

در مقابل، لعابی که براق، شفاف و بی‌رنگ است، نور را به‌صورت منظم از سطح خود بازتاب می‌دهد و درعین‌حال، امکان مشاهده رنگ بدنه زیرین را فراهم می‌کند.

این نوع لعاب در بسیاری از ظروف چینی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

لعاب مات و شفاف نیز قابل تولید است؛ اگرچه در متن اصلی به کاربرد کمتر این ترکیب اشاره شده است. بنابراین مات بودن یک لعاب الزاماً به معنای کدر بودن آن نیست.

شناخت این ترکیب‌ها به تولیدکنندگان کمک می‌کند تا ویژگی‌های ظاهری مناسب محصول را با دقت بیشتری انتخاب کنند.

۵. جدول مقایسه انواع لعاب سرامیک

جدول زیر اطلاعات جدول انتهایی فایل ورد را با ساختاری خواناتر برای انتشار در سایت نشان می‌دهد.

  از نظر عبور نورشفاف یا ترانسپارنتاوپک یا کدر
نور را عبور می‌دهند و سطح زیر لعاب دیده می‌شودنور از آن‌ها عبور نمی‌کند و سطح زیر را پوشش می‌دهند
  از نظر انعکاس مات
تصویر در آن‌ها واضح دیده می‌شودهیچ تصویری در سطح آن‌ها قابل تشخیص نیست
  از نظر رنگرنگیبی‌رنگ
با داشتن یون‌های رنگی قسمتی از طیف مرئی را جذب می‌کننداگر لعاب اوپک باشد سفید دیده می‌شود و اگر شفاف باشد مثل شیشه رنگ بدنه را نشان می‌دهد.

۶. سؤالات متداول درباره انواع لعاب سرامیک

تفاوت لعاب مات و براق چیست؟

تفاوت اصلی آن‌ها در نحوه بازتاب نور است. لعاب براق نور را به‌صورت منظم‌تر منعکس می‌کند و ظاهری درخشان دارد، درحالی‌که لعاب مات بازتاب پراکنده‌تری دارد و انعکاس تصویر محیط روی سطح آن کمتر است.

لعاب اوپک چه تفاوتی با لعاب شفاف دارد؟

لعاب شفاف امکان عبور نور و مشاهده بدنه زیرین را فراهم می‌کند؛ اما لعاب اوپک به دلیل پراکندگی و گاهی جذب نور، پوشانندگی بیشتری دارد و رنگ بدنه را می‌پوشاند.

آیا لعاب مات می‌تواند شفاف باشد؟

بله. مات بودن به نوع بازتاب نور مربوط است، درحالی‌که شفافیت به میزان عبور نور بستگی دارد. بنابراین، امکان تولید لعاب مات و شفاف وجود دارد.

چرا از زیرکن در لعاب اوپک استفاده می‌شود؟

زیرکن یکی از مواد شناخته‌شده برای افزایش کدری لعاب است که با پراکنده کردن نور، به ایجاد پوشانندگی در لایه لعاب کمک می‌کند.

جمع‌بندی

انواع لعاب سرامیک را می‌توان بر اساس ترکیب شیمیایی، دمای پخت، کاربرد و ویژگی‌های نوری دسته‌بندی کرد. بررسی رفتار نور یکی از روش‌های مناسب برای شناخت تفاوت‌های ظاهری لعاب‌هاست.

بر این اساس، لعاب‌ها از نظر بازتاب نور به دو گروه مات و براق، از نظر عبور نور به دو گروه شفاف و اوپک و از نظر جذب نور به انواع رنگی و بی‌رنگ تقسیم می‌شوند.

هر یک از این ویژگی‌ها می‌توانند به‌صورت هم‌زمان در یک لعاب وجود داشته باشند و ترکیب آن‌ها ظاهر نهایی محصولات چینی و سرامیکی را تعیین کند.

شناخت این تفاوت‌ها در صنعت چینی و سرامیک، زمینه‌ای برای درک بهتر ویژگی‌های ظاهری محصولات و انتخاب لعاب متناسب با نیاز تولید فراهم می‌کند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *